نمایش نوار ابزار

کودکان و رسانه ها

دوشنبه ۲۹ آذر ۱۳۹۵

  

رسانه ها  و کودکان و نوجوانان

کودکان ونوجوانان به صورت میانگین حدود ۷ ساعت از روز را در برابر رسانه ها  صرف می کنندو بسیاری از آنان به تلویزیون، کامیپوتر، اینترنت و بازیهای ویدئویی، و موبایلها دسترسی دارند.  در این مقاله ما به مرور جدیدترین مقالات در مورد تاثیر رسانه بر سلامت کودکان و نوجوانان می پردازیم. مطالعات نشان می دهند که رسانه می تواند اطلاعاتی را در مورد رفتارهای کم خطر  و بهداشتی به افراد ارائه دهند و  ارتباطهای اجتماعی را گسترده تر سازند.  با این حال شواهد جدید نگرانیهای جدی را در مود تاثیررسانه بر بروز رفتارهای خشونت آمیز، رفتارهای جنسی، مصرف مواد، اختلالات تغذیه ای  و مشکلات تحصیلی مطرح کرده اند. ما پیشنهادهایی را برای والدین، متخصصین  و رسانه ها و سیاست گذاران  برای افزایش منافع و کاهش مضرات رسانه برای  کودکان و نوجوانانی که سالهای حساس رشد را می گذرانند  فراهم کرده ایم که در پی می آید.

 رسانه های سنتی و رسانه های مدرن

کودکان و نوجوانان بیش از هر فعالیت دیگری وقت خود را به تماشای رسانه ها می گذرانند. در آمریکا در سال ۲۰۰۵، دوسوم کودکان یک دستگاه تلویزیون  در اتاق خواب خود داشته اند نیمی از آنها یک دستگاه ویدئو  گیم ویا دی ویدی پلیر  ویا کنسول بازی، و نزدیکی به یک سوم آنها دسترسی به اینترنت داشته اند.  نتایج پژوهش موسسه خانواده  کایزر نشاندهنده آنست که ضریب تاثیر رسانه  با  برخورداری از تلویزیون در اتاق خواب   به میزان ۱-۲ ساعت در روز افزیش می یابد. همچنین ریسک اضافه وزن حدود ۳۱ درصد  و احتمال مصرف سیگار تا دو برابر افزایش یافته است.  وقتی که تلویزین در اتاق خواب بچه ها قرار دارد احتمال ارزیابی برنامه ها توسط والدین کاهش می یابد.  بچه ها کمتر به فعالیت  های همچون مطالعه و بازی می پردازند و مدت خواب کوتاهتر می شود.

امروزه نوجوانان و جوانان به رسانه های جدید دسترسی بیشتری داشته و از آنها به شیوه های مختلفی استفاده ی کنند. نتایج پژوهش موسسه آمریکایی زندگی و اینترنت پاو نشان داد که ۹۳ درصد نوجواان ۱۲- ۱۷ سال ،انلاین هستندو ۷۱ درصد از آنها  دارای موبایل هستند.  ۵۷درصد کاربران ا ینترنت گزارش می کنند که ویدئوها را  تماشا می کنند و ۶۵ درصد از آنها برای خود پروفایلی در شبکه های اجتماعی همچون فیس بک و مای اسپیس ساخته اند و۳۸ درصد آنها  از طریق  اینترنت به خرید و فروش می پردازند. و ۲۸ درصد آنها برای جستجوی اطلاعات بهداشتی از اینترنت بهره می برند.

۹۷ درصد از  نوجوانان همچنین  از بازیهای کامپیوتری  استفاده می کنند و با وسایل بازی دستی و یا کنسولها به این بازیها دسترسی دارند. نوجوانان در استفاده از تکنولوژِیهای جدید خلاق هستندو به همین دلیل براحتی می توانند از سدهایی  که والدین  ، اولیای مدرسه و مراقبین برای آنها فراهم می کنند بگریزند.  نوجوانان می تونند  فیلمهای خشونت آمیز را دانلود  کنند. جوکها و پیامهای جنسی برای  هم بفرستند عسکهای خودشان را برای یکدیگر  ارسال کنند و پروفایل خصوصیشان را در اینترنت به اشتراک بگذارند. با این حال  براساس این پزوهش ،در تمام سنین،  تلویزیون همچنان به عنوان رسانه موثر  باقی مانده است. در  این میان رسانه های دیجیتال به عنوان منبع مهمی از اطلاعات صحیح و غلط در مورد مسائل بهداشتی  و اعتقادی ، ارائه الگوهای ناهماهنگ با طرحواره های جامعه و راهی برای   دریافت مشاوره در مورد مسائل  مختلف به سایر رسانه ها افزوده شده است.  به علاوه اینترنت، اغلب  از دیدگاه والدین به عنوان منبعی ترسناک  برای ارائه اطلاعات به کودکان و نوجوانان  مطرح می شود  منبعی که  برخی خانواده ها می کوشند  با  صرفنظر ومحروم کردن خود و  اعضای خانواده از کل مزایا و معایب آن چشم بپوشند.    با  این حال رشد شناختی کودکان و نوجوانان  می تواند در تعدیل  اثرات برخی از رسانه ها  نقشی موثر داشته باشد.

 رسانه ها چگونه می توانند بر کودکان و نوجوانان تاثیر بگذارند؟

رسانه ها نه تنها از طریق  تخصیص وقت کودکان و نوجوانان به آنها و کاهش وقتی که برای خواب و انجام تکالیف صرف می کنند بر آنها تاثیر می گذارند بلکه  بر باورها و اعتقادات آنها نیز موثرند. براساس تئوری یادگیری اجتماعی کودکان و نوجوانان از طریق مشاهده و تقلید آنچه مشاهده  می کنند فرا می گیرند بویژه وقتی که صحنه ها به تظر واقعی رسیده  و یا پاداشی برای آن فعالیت در نظر گرفته شده باشد. براساس تئوری شناختی ، ظرفیت شناختی کودکان در مراحل مختلف متفاوت بوده و تعیین کننده آنست که از رسانه چه ادراکی خواهند داشت. برای مثال  کودکان کوچکتر از ۸ سال  درک کمتری از قصد افراد از رفتارهای تشویقی و بر انگزاننده دارند بنابراین در برابر تبلیغات براحتی تحت تاثیر قرار می گیرند.به علاوه رسانه ها به نوجوانان “طرحواره هایی “در مورد اینکه در موقعیت ناآشنا  همچون یک  رابطه رمانتیک چگونه عمل کنند ،ارائه می کنند.و در نهایت براساس تئوری  ابر همتا[۱] ،رسانه  گاهی همچون یک دوست موثر و قدرتمند می تواند رفتارهای پر خطر را برای فرد بصورت نرمال  و معمولی جلوه دهد.

تئوریها یی مختلفی، برای تاثیر قوی رسانه و آثار منفی آن بر کودکان و نوجوانان  مطرح شده است.  یکی از فرضیه هایی که در این مورد مطرح است، این است که والدین تلاش می کنند تا مواجهه فزنداشنان را با محتوای تاثیر گذار رسانه ها کاهش دهند. اما براساس ” اثر سوم شخص” ( یک پدیده شناخته شده در ارتباطات)  نوجوانان و بزرگسالان  تصور می کنند، رسانه بر همه  تاثیر می گذارد ، به غیر از خودشان  و فرزندانشان !

 

 خشونت و رسانه ها

براساس نتایج یک مطالعه تا سن ۱۸ سالگی، هر نوجوانی از طریق تلویزیون، بطور متوسط در برابر ۲۰۰ هزار عمل خشونت آمیز قرار گرفته است . اغلب خشونتهای تلویزیونی به صورت مردم پسند و گاهی حتی خوشایند در تلویزیون نمایش داده  می شود و  کارتونهای کودکان اغلب آمیخته با شوخی نیز هست. ۱۰ درصد کودکان ۱۰ تا ۱۴ سال ۴۰ فیلم از فیلمهای خشونت آمیز سی نمایی را در سال ۲۰۰۳  تماشا کرده بودند . بسیاری از ویدئو کلیپها و قطعات نماآهنگ نیز  عناصر خشونت آمیزی   دارند که بر افراد تاثیر می گذارد.

بسیاری از بازیهای کامپیوترینیز که با  شلیک سلاحهای جنگی همراهند می تواند رفتارهای خشونت آمیز  را کودکان و نوجوانان  تشدید کنند. یک مطالعه جدید نشان داده است که بیش از ۹۰ درصد بازیهای خشونت آمیز برای کودکان ده ساله و بالاتر مجاز شناخته شده. همچنین مطالعه دیگری در مورد قاتل دبیرستان وست پادوکا، نشان داد که او هرگز یک تیر را با اسلحه واقعی شلیک نکرده بود  در حالی که نشانه گیری او در زمان فاجعه کاملا صحیح و کشنده بود! پژوهشگران بر این باورند که تکرار مواجهه با خشونت از طریق رسانه ها با افزایش ترس و اضطراب، پذیرش خشونت به عنوان یک رفتار صحیح  برای حل مسائل و تعارضها، و حساسیت زدایی افرا و افزایش خشونت، و کاهش   حس نوعدوستی همراه است. طرحواره” آدمهای خوب در برابر آدمهای بد” که در بسیاری از فیلمها و بازیها تکرار  می شود. بچه ها را در معرض خطر قرار می دهد و قضاوت آنها در صحنه های مختلف زندگی واقعی مخدوش می کند.

  رفتارهای جنسی و رسانه ها

پزوهشگران آثار قرار گرفتن د برابر محتوای جنسی رسانه ها را بر باورها آنها و نیز شروع زود هنگام روابط  جنسی بررسی کرده و  بین آنها ارتباط معنی داری پیدا کرده اند  بویژه وقتی که نوجوانان در معرض فیلمهای هرزه نگاری قرار می گیرند. در یک مطالعه ملی در آمریکا بر روی ۱۵۰۰ نوجوان ۱۰-۱۷ ساله  تقریبا نیمی از آنها در اینترنت  درمعرض  محتوای هرزه نگاری قرار گرفته بودند.در یک نمونه دیگر در مورد نوجوانان پسر مدرسه راهنمایی قرار گرفتن در معرض فیلمهای  جنسی با محتوای ایکس با خشونت جنسی  در رفتارهایشان ، روابط جنسی دهانی  و شوع روابط جنسی در دوره دبیرستان ارتباط معنی داری داشت. مطالعات طولی نشاندهنده آنست  که قرار گرفتن در برابر محتوای  جنسی با تمایل به شروع زودهنگام روابط جنسی ، بارداری ناخواسته و  قرار گرفتن در معرض بیماریهای مقاربتی ارتباط دارد. یک توضیح برای این ارتباط  نقش رسانه به عنوان” ابرهمتا” است که پیوسته پیمهایی در مورد نرمال بودن رفتار جنسی و  بی خطر بودن آن به نوجوانان می دهد. با این حال رسانه نقش مهمی در تامین اطلاعات جنسی نوجوانان در آمریکا و شکل گیری باورهای  آنها در مورد نحوه انجام رفتارهای رمانتیک ایفا می کند.

در رسانه های غربی، بسیاری از شوها و نمایشهای تلویزیونی مخصوص نوجوانان  نسبت به شوهای بزرگسالان محتوای جنسی تری دارند و کمتر در مورد نیاز به استفاده از روشهای پیشگیری از بارداری و مسوولیت در روابط جنسی تاکید می کنند. یک مطالعه ملی در آمریکا که بر روی نوجوانان ۱۳ تا ۱۹ ساله انجام شد نشاندهنده آنست که  ۲۰ درصد از  آنها  پیامهای جنسی فرستاده و ۴۸ درصد از آنها پیامهایی را با محتوای جنسی دریافت کرده اند. با این حال شبکه های اجتماعی نیز می توانند برای انتقال پیامهای مثبت  و مفید در مورد  آموزش رفتارهای کم خطر  و  سکس ایمن مورد استفاده قرار گیرند.

 سواستفاده از مواد و  رسانه ها

در آمریکا بیش از ۲۲ میلیون  صرف تبلیغات داروها( شامل ۱۳ بیلیون برای سیگار، ۵ بیلیون برای الکل، و ۴ بیلیون برای سایر مواد) می شود. و بسیاری از  پژوهشها نشاندهنده آن هستند که این مقدار صرف هزینه بر تشویق نوجوانان برای مصرف این مواد موثرند. کودکان و نوجوانان  همچنین در برابر رسانه هایی قرار می گیرند که  مصرف الکل و موا را تبلیغ می کنند.  مطالعات اخیر در مورد شبکه های اجتماعی نشاندهنده آنست که ۴۰ در صد افراد در پروفیال خود به مصرف مواد اشاره کرده  اند. مصرف سیگار در  فیلمها نیز شایع است. ۷۰ درصد فیلمهایی که در امریکا ساخته می شود سیگار کشیدن  شخصیتها را نشان می دهند. و   در آنها همراهی مصرف سیگار با  پیامدهای منفی بهداشتی نشان داده نمی شود. مطالعات طولی گذشته نگر نشاندهنده آنست که قرار گرفتن در معرض سیگار کشیدن در فیلمها در  طی کلاسهای ۵- ۸  می تواند شروع زودرس  مصرف سیگار  را ۱ تا ۸ سال بعد پیشگویی کند. مطالعات تجربی نشاندهنده آنست که همذات پنداری کودکان و نوجوانان با شخصیتهای سیگاری فیلم  با شروع زودرس  مصرف سیگار در آنها همراه است.

 

 چاقی و اختلالات خوردن

مطالعات متعدد طولی در آمریکا نشاندهنده آنست که در تمام جهان استفاده از رسانه ها با چاقی و اضافه وزن همراه است ۶۵٫ اما مکانیسم تاثیر آن نامشخص است. صنعت غذا و تبلیغات  غذاهای  با ارزش غذایی اندک اما پر کالری ممکن است یکی از عوامل موثر باشد. براساس یک مطالعه در آمریکا نوجوانان سالانه ۴۴۰۰ -۷۶۰۰ تبلیغ در مورد غذاهای کم ارزش  و فست فود در تلویزیون مشاهده می کنند۶۶٫ کارآزماییهای بالینی نشان دهنده آنست که قرار گرفتن در معرض تبلیغات فست فودها و غذاهای کم ارزش  بر باور  و سلیقه کودکان برای انتخاب غذا تاثیر می گذارد.۶۷,۶۸ به غیر از تاثیر رسانه ها در انتخاب نوع غذاهای تبلیغی، خوردن غذا در طی تماشای رسانه می تواند احتمال مصرف غذا را افزایش دهد ۷۰–۷۲٫ در یک مطالعه  دانشجویانی که  در معرض تماشای تلویزیون قرار گرفته بودند د بیش از کسانی که به یک قطعه موسیقی کلاسیک گوش می داند غذا مصرف کردهند.  یک از فرضیه ها این است که احساس سیری هنگام مشاهده تلویزیون مهار می شود به همان تریتب مشاهده تلویزیون فعالیتهای بدنی را مهار می کند.  از سوی دیگر مشاهده طولانی مدت تلویزیون بر خواب کودکان اثر منفی می گذارد و کودکانی که خواب کافی ندارند بیشتر احتمال دارد که تلویزیون تماشا کنند و  کمتر در فعالیتهای فیزیکی مشارکت می کنند. ۱۳,۶۵٫ رسانه ها همچنین در شکل گیری تصویر ذهنی افراد از خودشان نقش مهمی ایفا می کنند و ممکن است در شکل گیری توقعات نامعقول و غیر واقعی  در مورد سایز بدن و عدم رضایت کودکان و نوجوانان از بدنشان شوند. ۷۴,۷۵ دختران نوجوانی که بصورت مرتب مجلات زیبایی و مد را مطالعه می کنند بیشتر احتمال دارد که از تصور بدشکلی  بدنشان  در طی سالهای نوجوانی رنج ببرند. ۷۴,۷۵ یک مطالعه در فیجی نشان داد که  پس از شروع برنامه های یک تلویزیون آمیرکایی که در آن  شخصیتهای زن فیلم همه لاغر اندام بودند، شیوع دخترانی  که از اختلالات خوردن رنج می بردند افزایش یافت. ۷۶

 مشکلات تکاملی

مشاهده تلویزیون به مدت بیش از ۲-۳ ساعت در روز  در سالهای اولیه کودکی با اختلال نقص توجهدر الهای اولیه دبستان مرتبط دانسته شده است۷۸٫ اگر چه  مکانیسم و جهت این پدیده مشخص نیست و نیاز به مطالعه بیشتر دارد( شاید کودکان با نقص توجه تمایل بیشتری به مشاهده تلویزیون دارند و یا مشاهده طولانی مدت تلویزیون موجب نقص توجه می شود). همچنین ۷ مطالعه وجود دارند که امکان تاخیر در شروع به حرف زدن را در شیر خوارانی که به مدت طولانی در معرض تلویزون و   ویدئو قرار گرفته اند نشان می دهد۸,۷۹–۸۴٫ و مطالعه ای وجود ندارد که نشان دهد قرار گرفتن شیرخواران در برابر این رسانه ها منجر به تسریع رشد و تکامل بچه ها می شود۸۵

 عملکرد تحصیلی و مشکلات یادگیری

امکان ارتباط بین  تماشای تلویزیون و نقص توجه ویا سایر نقایص یادگیری یک از موضوعاتی است که امروز بیشتر مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است.  یک مطالعه اولیه در سال ۲۰۰۴ نشان داد که ارتباطی بین ساعات روزانه تماشای تلویزیون  در سنین ۱ تا ۲ سالگی و نقایص توجه در  ۷ سالگی به بعد وجود دارد ۸۶٫  ااما یک مطالعه جدیدتر که به مقایسه ۵۹ کودک با نقص توجه و ۱۰۶ کودک در گروه مقایسه می پرداخت نشان داد که  این کودکان پس از تماشای  طولانی مدت تلویزیون بعدا دچار اختلالات شناختی بیشتری نسبت به گروه مقایسه  می شوند. حداقل ۴ مطالعه ارتباط بین  تماشای طولانی مدت تلویزیون و  اختلالا در عملکرد تحصیلی را نشان داده اند۸۷–۹۰ بویژه وقتی که دستگاه تلویزیون در اتاق خواب کودک قرار گرفته است. ۸۹

 سایر مشکلات سلامتی

 

ارتباط  مشاهده طولانی مدت تلویزیون با افزایش کلسترول خون ۹۱,۹۲  ، افزایش فشار خون۹۲–۹۴، افزایش بروز آسم۹۵، اختلال خواب۹۶ ، اختلال خلق۹۷,۹۸  مشکلات روانی ۹۹  وافسردگی در طمالعات مختلف مشاهده شده است. البته اغلب این مطالعات از نوع همبستگی بوده و ارتباط علت و معلولی را مورد بررسی قرار نداده اند.

 نقشهای آموزشی رسانه

صرفنظر از آثار منفی که برای رسانه برای کودکان و نوجوانان برشمردیم. رسانه می تواند آثار بسیار مثبتی در زمینه های آموزشی  نیز داشته باشد.  کودکان و نوجوانان می توانند  نگرش ورفتارهای ضد خشونت، همدلی و تحمل سایر مردم از فرهنگها و نژادهای مختلف، و احترام به بزرگترها را از رسانه بیاموزند۶,۷,۸۳٫ بازیهای ویدئویی نیز می توانند مفید باشند از جمله  بازیهایی که اخیرا به صورت تعاملی طراحی شده اند و می توانند همراه با فعالیت بدنی و مصرف کالری در طی بازی باشند. پیامهای اجتماعی نیز می توانند به راحتی از طریق رسانه ها به کودکان و نوجوانان منتقل شوند برای مثال استفاده از کاندوم درطی روابط جنسی و نیز  شناسایی راههای انتقال بیماریهای مقاربتی و ایدز.  و یا  حضور در شبکه های اجتماعی برای کودکان و نوجوانان منزوی و معلول می تواند به پیدا کردن دوستان  مشابه و استفاده از ظرفیتهای موجود آنها کمک کند با این حال برقراری روابط اجتماعی آنلاین برای همه کودکان و نوجوانان آثار مشابهی ندارد و والدین باید  همه دوستان فرزندانشان را در شبکه های اجتماعی بخوبی بشناسند۱۰۶,۱۰۷٫   تکنولوزیهای ارتباطی که اغلب برای ارتباط با افراد  غریبه استفاده می شوند( مانند چت کردن در فضاهای چت عمومی) می توانند  همبستگی منفی با برقراری ارتباط در دنیای واقعی  داشته باشند۱۰۸

 راهکارها

استفاده از برخی راهکارها می تواند برای استفاده کاربردتی از آثار مثبت رسانه  می تواند مفید باشد.

 والدین

آکادمی طب کودکان آمریکا موارد زیر را برای والدین در مورد مواجهه کودکان با رسانه  توصیه می کند: ۱) مدت کلی  تماشای تلویزیون را برای کودکان بیش از ۲ سال به۱-۲ ساعت در روز محدود کنید. ۲) از  تماشای تلویزیون توسط کودکان زیر ۲  سال پیشگیری کنید.۳)  از گذاشتن تلویزیون دراتاق کودکان خودداری کنید ۴) همزمان با بچه هایتان به تماشای تلویزیون بنشینید و محتوا را برایشان توضیح دهید. متخصصین بهداشتی تاکید می کنند والدین باید  مدت تماشای تلویزیون توسط کودکانشا ن را بدقت تحت نظر بگیرند.  همچنین از قرار گرفتن کودکان در برابر صحنه های خشونت امیز و یا  صحنه هایی که برای افراد زیر ۱۸ سال نا مناسب عنوان می شود  پیشگیری کنند. والدین همچنین به عادتهای خودشان در مورد مشاهده رسانه ها توجه کنند زیرا پژوهشها نشان داده است که عادات والدین در مورد تماشای تلویزیون یک متغیر  تعیین کننده عادات فرزندشان در استفاده از رسانه است. والدین باید بکوشند اطلاعات  صحیح و تکمیلی را در مورد موضوعاتی که توسط تلویزیون مطرح میشوند برای کودکانشان فراهم کنند تا از آثار منفی محتواهای ارائه شده بکاهند.۶

 مدارس

مدارس در اغلب نقاط دنیا  جایگاهی برای  رسانه ها در پیشگیری از خشونت،  سواستفاده از داروها، و آموزشهای جنسی  قائل نیستند. در حالی که با گسترش  دامنه قرار گرفتن کودکان در معرض آزارهای جنسی و محتوای جنسی رسانه ها، مدارس نیز باید آموزشهایی را در  مورد  روشهای مقابله کودکان با  سو استفاده جنسی ، مسائل جنسی  و راههای مقابله با پیامهایی را که از طریق  رسانه های غربی در معرض آنها قرار می گیرند را برای دانش آموزان در نظر بگیرند. به همان ترتیب راههای مقاومت در برابر پیشنهادهای همسالان   و سایر افراد در برابر مصرف  سیگار ، مواد  و الکل را باید در طی برنامه هایی به دانش آموزان بیاموزند. بدیهی است این برنامه های آموزشی باید  بصورت جامع و برمبنای فرهنگ  هر جامعه در  آموزش و پرورش کشورها تدوین و مرتب بازبینی و ارزیابی شوند. برخی از کشورهای دنیا همانند انگلیس استرالیا و کانادا چنین برنامه هایی را در آموزش رسمی خد گنجانده اند و برخی مطالعات نشان داده اند که این  برنامه ها ممکن است در تخفیف آثار منفی رسانه ها مفید باشند.

همچنین برنامه هایی که بر مبنای خویشتنداری طراحی شده اند برای آموزش به نوجوانان مفید هستند.این برنامه ها  پرهیز را به عنوان یک انتخاب ارزشمند برای نوجوانان پیشنهاد می کنند .این روشها مبتنی بر تاکتیکهای پرهیز هستند و اطلاعاتی در مورد روشهای پیشگیری ،ایدز و بیماریهای آمیزشی عرضه می کنند وتوصیه می کنند نوجوانان  مقاربت را تا زمان ازدواج به تاخیر بیندازند.

 نقش دولت و سیاستگذاران

تدوین قوانینی در مورد   الزام رسانه ها به پخش برنامه های آموزشی در حیطه های مختلف ، و حمایت از پژوهشگران برای بررسی آثار رسانه ها بر سلامت کودکان و نوجوانان و نیز انجام مطالعات پیمایشی در مورد میزان  مواجهه کودکان و نوجوانان با رسانه های مختلف از راهکارهایی است که می تواند به تعیین  ضریب  تاثیر رسانه ها بر این گروههای سنی کمک کند.

در طی ۵۰ سال گذشته مطالعات نشان داده اند که رسانه می تواند نقش یک معلم قوی را برای کودکان و نوجوانان ایفا کند. تا کنون اقدامات اندکی توسط والدین، مراقبین بهداشتی و نیز مدارس برای  تخفیف و تعدیل آثار  منفی رسانه ها و افزایش اثار مثبت  آنها بر   فرزندان انجام شده است. مطالعات  زیادی هنوز مورد نیازند ولی شواهد موجود شاندهنده آنست که باید نگران بود و اقدامات  بیشتری انجام داد.

خانم دکتر ملایی نژاد

 

 

 

 

[۱] superpeer

دیدگاه ها